Костюк М. Энциклопедия истории Беларуси. Том 1 (на бел.языке) - файл n1.doc

приобрести
Костюк М. Энциклопедия истории Беларуси. Том 1 (на бел.языке)
скачать (3050 kb.)
Доступные файлы (1):
n1.doc3050kb.06.07.2012 22:01скачать

n1.doc

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22
УСТУП

Кожны народ імкнецца ведаць сваю гісторыю, свае гістарычньія карані, той шлях, якім прайшлі папярэднія пакаленні, што было вызначальным на розных эта­пах ix развіцця — стваральная праца, матэрыяльныя i духоўныя набыткі ці войны i разбурэнні. Гэта неабходна, каб адчуваць не толькі сувязь часоў, сваё дачыненне да нядаўніх i больш далёкіх падзей, да спраў сваіх прашчураў, але i каб выкарыстоўваць гістарычны вопыт: не паўтараць иамылак, a браць з мінулага ўрокі, неабходныя для вырашэння сённяшніх задач.

Ba ўсім свеце наглядаецца ўстойлівая цікавасць не толькі да мінулага насельнікаў той ці іншай мясцовасці, але i імкненне максімальна захаваць, збсрагчы сведчанні розных эпох — археалагічныя матэрыялы, пісьмовыя i іншыя крыніцы, каб мець документальную аснову для аднаўлення ў памяці гістарычных падзей. Беражлівыя адносіны да сваёй спадчыны характэрны фактычна для ўсіх нацый i народаў. Гэта з'яўляецца аксіёмай, наказчыкам цывілізаванасці, абсалютна неабходнай умовай паспяховага развіцця. У наш час фактычна ўсюды гістарычнае бяспамяцтва лічыцца вялікай заганай, хібай, непаўнацэннасцю. Таму i прымаюцца захады на дзяр-жаўным, грамадскім, іншых узроўнях, каб пераадолець яго i выкарыстоўваць гістарычны вопыт у сённяшнім жыцці.

Асабліва актуальнай з'яўляецца гэта задача для надый i народаў, якія маюць багатую гістарычную спадчыну, але на тых ці іншых прычынах дрэнна ведаюць яе. Та­кая неадпаведнасць не толькі зніжае ix аўтарытэт сярод суседзяў ці наогул у свеце, але моцна збядняе ix духоўна. Гэтыя народы страчваюць самабытнасць, багацце свайго мінулага, каларыт традыцый i звычаяў.

У такім жа становішчы апынуўся і беларускі народ. Яго гістарычная спадчына надзвычай багатая i разнастайная. Аднак у апошйія стагоддзі з яе зместу вельмі шмат страчана. Спробы аднаўлення, вяртання ў гістарычную скарбонку сваіх бясцэнных рэліквій змяняліся новымі нерыядамі гістарычнага забыцця i свядома, на дзяржаўным узроўні насаджаемага бяспамяцтва.

Тамустварэнне намяжы XX i XXI стст., атым больш 2-га i 3-гатысячагоддзяў адпаведных гістарычных прац, у якіх шматвяковы вопыт беларускага народа атрымае неабходнае адлюстраванне, — задача надзвычай актуальная i адказная. Максімальна поўнае, аб'ектыўнае, непалітызаванае даследаванне мінулага бела­рускага народа з яго павучальным стваральным вопытам, а таксама цяжкімі выпрабаваннямі, вялікімі людскімі стратамі, знішчэннем матэрыяльных i духоўных каштоўнасцей, a затым ix аднаўленнем i далейшым развіццём — усё гэта дапаможа ўзнаўленйю гістарычнай памяці сучаснага i будучых пакаленняў, паспрыяе павышэнню аўтарытэту беларускага народа сярод сваіх суседзяў, а таксама ў Еўропе і свеце.

Агульнавядома, што гісторыя кожнага народа иераважна выкладаецца як у форме артыкулаў, манаграфій, так i калектыўных абагульняючых прац. Пры гэтым калі артыкулы i манаграфіі прысвячаюцца асобным тэмам ці праблемам, то сістэматызаванае i паслядоўнае адлюстраванне гістарычнага працэсу ў абагуль­няючых работах з'яўляецца лагічным працягам i неабходнай формай яго асэнсавання. Характэрна, што абагульняючыя нрацы, якія грунтуюцца на матэрыялах i вывадах, што ўтрымліваюцца ў артыкулах, манаграфіях i іншых формах гістарычнага даследавання, разам з тым уключаюць самастойны творчы пошук сваіх стваральнікаў. Пры гэтым суадносіны раней вядомага i новага матэрыялу вызна-

5

чаюцца як ступенню раснрацаванасці тых ці іншых сюжэтаў, так i творчымі магчымасцямі даследчыкаў.

Падрыхтоўка абагульняючых прац па гісторыі Беларусі вялася практычна на працягу ўсяго XX ст. Найбольш раннія з ix грунтаваліся на тых найрацоўках, што былі зроблены папярэдпікамі. У першую чаргу гэта тое, што напісалі гісторыкі — выкладчыкі Віленскага універсітэта, а таксама іншыя даследчыкі мінулага беларус­кага народа, у тым ліку расійскія i нольскія.

Работа па стварэнні непасрэдна абагульняючых прац у пачатку XX ст. была распачата В. Ластоўскім. У 1910 г. ён выдаў "Кароткую гісторыю Беларусі" — першую популярную кнігу, у якой адлюстраваў погляд беларуса на мінулае сваёй Бацькаўшчыны. Дадзеную нрацу прадоўжыў У. Ігнатоўскі, які напрацягу 1919 - 1926 гг. зрабіў чатыры выдашіі "Кароткага нарыса гісторыі Беларусі" (пятае выданне гэтай кнігі выйшла ў 1992 г.). У ix мінулае беларускага народа пададзена больш шырока. У аснове выкладання ляжыць прынцып дзяржаўнай прынадежнасці Бсларусі. Яшчэ больш падрабязным даследаваннем, выкананым на аснове нацыяпальна-дзяржаўных надыходу, з'явілася "Гісторыя Беларусі" М. Д оўнар-Запольскага, напісаная ў сярэдзіне 20-х гадоў. Аднак яна магла иабачыць свет толькі ў 1994 г. i то ў няпоўным выглядзе.

Дадзеныя абагульняючыя працы з'явіліся на ініцыятыве ix аўтараў, якія ра­зумелі неабходнасць такіх даследаванняў і стараліся стварыць ix, абапіраючыся на працы сваіх папярэднікаў i актыўна праводзячы пры гэтым свой уласны творчы пошук.

У сярэдзіне 30-х гадоў у Інстытуце гісторыі Акадэміі навук БССР былі зробле­ны некаторыя захады'да пачатку падрыхтоўкі новай абагульняючай працы па гісторыі Беларусі. Аднак у надзвычай складаных грамадска-палітычных абставінах, у якіх даводзілася працаваць у той час гісторыкам, справа рухалася всльмі мару дна. Яна зацягнулася i на пасляваеннае дзесяцігоддзе. Толькі ў 1954 г. пабачыў свет nep-шы том "Истории Белорусской ССР". У 1955 г. ёнвыйшаў з друку на беларускаймо-ве. У 1958 г. быў надрукаваны другі том выдання. Аднак праца працягвалася i ў 1961 г. было ажыццёўлена другое, даноўненае выданне "Истории Белорусской ССР" у двух тамах. У ім на значным для таго часу фактычным матэрыялс зроблена сістэматызаванае выкладанне гісторыі Беларусі ca старажытных часоў. Зразумела, што вывады i ацэнкі ў гэтым выданні поўнасцю адпавядалі афіцыйным партый-на-дзяржаўным падыходам.

Характэрна, што ўжо ў сярэдзіне 60-х гадоў была пастаўлена задача стварэння больш шырокай абагульняючай працы па гісторыі Беларусі, Яна была выдадзена ў 5 тамах на працягу 1972—1975 гг. пад назвай "Гісторыя Беларускай ССР". Першыя два тамы прысвечаны шматвяковай дасавецкай гісторыі Беларусі, а тры апошнія на­дзвычай шырока раскрывалі жыццё беларускага народа на працягу крыху больш чым 50 гадоў савецкай улады. У выданні на вялікім фактычным матэрыяле з улікам напрацовак беларускай гістарыяграфіі раскрыты гістарычны шлях беларускага на­рода ад старажытнасці да пачатку 70-х гадоў XX ст. Ацэнкі гэтага шляху ў розныя гістарычныя перыяды сугучныя афіцыйным устаноўкам. Па дасавецкай гісторыі гэ­та адмаўленне самабытнасці ў развіцці беларускага народа, па савсцкім перыядзе яго мінулага — надзвычай шырокае адлюстраванне станоўчага вопыту і вельмі ску­па пададзены ці зусім адсутнічаюць метады усталявання новага жыцця, цяжкасці і выпрабаванні народа на гэтым шляху.

У дадзеных абагульняючых працах на гісторыі Беларусі — у двухтомніку і пяцітомніку — поўнасцю праігнаравана тое, што было зроблена ў гэтых адносінах адзначанымі вышэй папярэднікамі — стваралыгікамі першых абагульняючых даследаванняў. Як вядома, гэтыя працы былі забаронены, a прозвішчы ix аўтараў выкрэслены з навуковага i грамадскага ўжытку.

Толькі з канца 80 — пачатку 90-х гадоў у сувязі з вялікімі грамадска- палітычнымі зменамі, што адбыліся на Еўрапейскім i Азіяцкім кантынентах, — распадам сацы-

6

ялістычнага лагера, спынсннем існавання КПСС i Саюза ССР, узнікнсннсм разам з іншьші самастойнай дзяржавы Рэспублікі Беларусь — стварыліся пэўныя магчымасці для доступу даследчыкаў да новых дакументальных матэрыялаў, напісання з ix улікам абагульняючай працы па гісторыі беларускага народа, у якой но пераважалі б ідэалагічныя падыходы, дзе можна было б выкарыстоўваць без абмежаваішя ранейшыя работы, не ігнаруючы пры гэтым той матэрыял, што ўтрымліваецца ў двухтомнай i пяцітомнай гісторыі Беларусі, a таксама ў шматлікіх індывідуальных манаграфіях савецкага часу. Такім чынам, узніклі нэўныя ўмовы для напісання новай абагульняючай прады па гісторыі беларускага народа з самых старажытных часоў да сярэдзіны 90-х гадоў XX ст.

Такім даследаваннем з'явіліся "Нарысы гісторыі Беларугі" ў дзвюх частках, якія пабачылі свет у 1994—1995 гг. У ix адлюстравапа гісторыя Беларусі з нацыянальна-дзяржаўнага пункту гледжання. Пры гэтым аўтары зыходзілі з факта щматвяковага існавання беларускага этнасу як суб'екта гісторыі. Па шэрагу напрамкаў пераасэнсаваны гістарычны шлях бсларускага народа. Тэта ў першую чаргу датычыцца прабл'ем этнагенезу беларусаў, станаўлснпя І развіцця беларускай дзяржаўнасці, на-цыянальнай культуры, рэлігійнага жыцця, вызваленчай барацьбы, уэаемадачыненняў беларускага народа ca сваімі суседзямі. Адлюстраваны некаторыя маладаследавапыя старонкі з гісторыі беларускага нацыянальнага руху, грамадска-палітычпых абставін, бсларускай дыяспары. Раскрыты шлях бсларускага грамадства ва ўмовах складваішя, развіцця i крызісу савецкай сістэмы арганізацыі жыцця, паказаны супярэчлівы характар развіцця грамадства. У выданні разам з вядомымі райей дзеячамі адноўлена гістарычная праўда пра многіх іншых выдатных прадстаўнікоў беларус­кай зямлі i падзеі, у якіх яны прымалі ўдзел.

У пэўным сэнсе абагульняючымі нрацамі на сістэматызаваным выкладанні гіс-торыі беларускага народа або тых ці іншых яе перыядах з'яўляюцца падручнікі для вышэйшых ці сярэдніх навучальных устаноў. На працягу 90-х гадоў ix з'явілася ў Рэспубліцы Беларусь значная колькасць. У большасці ix аўтары імкнуцца адлюстраваць мінулае Беларусі з улікам новых дакументальных матэрыялаў i навуковых распрадовак аношняга часу.

У дадзенай новай абагульняючай працы па гісторыі Беларусі зроблена спроба сістэматызаванага i паслядоунага яс выкладання са старажытных часоў да канца XX ст. Пры гэтым аўтары і рэдактары, абапіраючыся на вышэй адзначаныя абагульняючыя даследаванні, а таксама шматлікую літаратуру манаграфічнага і іншага характару розных часоў, вялі свой самастойны творчы пошук з выкарыстаннсм новых дакументальных матэрыялаў.

Выданне ўключае шэсць тамоў, першыя чатыры з якіх адлюстроўваюць гісторыю беларускага народа па працягу вялікага адрэзку часу — ад старажытнасці да падзей кастрычніка 1917 г. Толькі два апошнія тамы ўключаюць гісторыю Беларусі з 1917 г. i дапачатку 3-га тысячагоддзя. У яўляецца, што такія суадносіны ў размеркаванні гістарычнага матэрыялу ў асноўным адпавядаюць гістарычнаму працэсу на нашых землях.

Першы том прысвечаны найстаражытнейшаму перыяду ў гісторыі нашага краю i ахонлівас надзвычай вялікі адрэзак часу — ад нершапачатковагазасялення да фарміравапня i развіцця першых дзяржаўных утварэнняў. Асаблівасцю кнігі з'яўляецца тое, што яна нанісана ў асноўным на падставе асэнсавання шматлікіх археалагічных матэрыялаў, здабытых пры раскопках. Аўтары раскрываюць пра-цэс асваення тэрыторыі Беларусі ў ледавіковую эпоху i эвалюцыю яе насельнікаў у настунныя эпохі — сярэдні i новы каменны, а затым у бронзавы i жалезны вякі. Значная ўвага нададзена узаемадзеянню чалавека i прыроды, развіццю матэрыяльнай i духоўнай культуры тагачаспых супольнасцей, гаспадарчых заняткаў — ад прысвойваючых да вытвараючых, прадстаўленых найперш земляробствам, жывёлагадоўляй, шахтавайкрэмнездабычай, а таксама сацыялыіым узаемадачы-

7

ненням, спробам этнічных вызначэнняў носьбітаў асноўных археалагічных культур.

Гісторыя першабытнага грамадства паўстае як шматгранны i складаны працэс, абумоўлены ў значнай ступені размяшчэннем Беларусі ў цэнтры Еўралейскага кантынента. Сюды пранікалі культурныя ўплывы, a нярэдка i само йасельніцтва: з захаду i поўдня — з прастораў лесастэпу, a ў жалезным веку наглядалася жыватворнае ўздзеянне антычнага Прычарнамор'я.

Пры напісанні гісторыі плямён жалезнага веку паказаны тыя сацыяльна-эканамічныя зрухі, якія вялі да фарміравання ўмоў для ўзнікненіія першых дзяржаўных утварэнняў на тэрыторыі Беларусь Гэта падзеі, што адбываліся ў рашіім сярэдпявеччы, — з VI да сярэдзіны XIII ст. У кнізе паказана, як у выніку асваення славянамі тэрыторыі, дзе раней жылі балцкія плямёны, склаліся этнічна роднасныя паміж сабой супольнасці ўсходнеславянскага насельніцтва — крывічы, дрыіавічы, радзімічы. Гэтыя супольнасці ці саюзы плямён далі з другой паловы X ст. пачатак дзяржаўнасці на беларускіх землях. Племянное княжанне крывічоў-палачан з'явілася гістарычным ядром Полацкага княства. На аснове княжання дрыгавічоў у паўднёвай частцы Беларусі ўтварылася Тураўскае кііяства, якое мела больш цесныя сувязі з Кіевам.

Істотным элементам сярэднявечнага грамадства з'яўлялася сельская абшчына. Пры гэтым грамадства ранняга сярэднявечча характарызуецца як шматукладнае, дзе суіснавалі тры эканамічныя уклады — першабытнаабшчынны, рабаўладальніцкі (на ўзроўні хатняга рабства) i феадальны. Значнае месца адведзена ў кнізе гісторыі гарадоў, якіх на беларускіх землях у X — XIII стст. налічвалася 35. Асвятляецца развіццё культуры — архітэктуры, пісьменства, фальклору.

Яркаму этапу ў развіцці Беларусі феадальнай эпохі прысвечаны другі том, які ахонлівае XIII — XVI стст. — перыяд фарміравання i развіцця буйнсйшай i ўплыво-вай дзяржавы Цэнтральнай i Усходняй Еўропы — Вялікага княства Літоўскага (ВКЛ), што ўяўляла сабой сунольнасць літоўскіх i пераважна ўсходнеславянскіх (беларускіх, украінскіх i частковарускіх) зямель. 3 выкарыстаннем новых гістарычных крыніц даследуюцца галоўныя сферы жыцця. Гісторыя Беларусі ўпершыню разглядаецца ў значнай ступені праз прызму гісторыі ВКЛ. Гэта дазволіла абгрунтавана паказаць першарадную ролю беларускіх зямель у працэсах эканамічнага, грамадска-палітычнага, сацыяльнага, духоўнага, этнаканфссіянальнага, дэмафафіч на­га развіцця ВКЛ, у фарміраванні i абароне яго тэрыторыі, утварэнні новага культур­на-гаспадарчага ландшафту.

Уиершыню на шырокім гістарычным фоне асвятляюцца асноўныя этапы гісто-рыі Беларусі i Літвы, паказваецца сувязь знешпяй палітыкі ВКЛ са зменамі ў яго геапалітычным становішчы, унутраньш развіцці, эвалюцыя i суадносіны цэнтралі-затарскіх i цэнтрабежных тэндэнцый; складванне саслоўна-прадстаўнічай манархіі ў канцы XV — XVI ст.; кансалідацыя пануючых станаў Беларусі, Літвы, Украіны на аснове агульнасці саслоўных i дзяржаўна-палітычных іптарэсаў; прычыны i значэнне фарміраванпя Рэчы Паспалітай "двух народаў".

Даслсдуюццапрацэсы сацыяльнага, этнакультурнагаразвіцця Беларусі, фармі-раванне канфесіянальнай структуры, этнічнай свядомасці, роля хрысціянскай царквы ў духоўным i грамадска-палітычным жыцці. Значна шырэй прадстаулены слаба асветленыя ў гістарыяграфіі праблемы Рэнесансу ў Беларусі, раззіццё нетрадыцый-ных напрамкаў культуры, сувязяў з суседнімі краінамі. Асаблівая ўвага нададзсна фарміраванню пэўных форм агульнадзяржаўнай культуры ВКЛ, дзе выразна прасочваюцца ўплывы гістарычных традыцый, уласна беларускай культуры i новых рэнесансава-гуманістычных павеваў ( у мове, заканадаўстве, праве, кнігадрукаванні, справаводстве i інш.).

Трэці том прысвечаны гісторыі беларускіх зямель у часы Рэчы Паспалітай з канца XVI па XVIII ст. уключна. У адпаведнасці з найболып важнымі этапамі эвалюцыі грамадства ў кнізе прадстаулены аспекты ўнутры- i знешнепалітычнага, у

8

першую чаргу сацыяльна-эканамічнага, развіцця зямель Беларусі, рэлігійнага і культурнага жыцця.

Адзначаюцца эканамічны ўздым на беларускіх землях у першай палове XVII ст. І разам з тым паступовае аслабленнс каралеўскай улады, a таксама ўмацаванне магнацкіх уплываў. Разглядаецца пераход ад адноснай рэлігійнай талерантнасці да наступлення каталіцтва i ператварэння яго ў пануючую канфесію.

Асвятляецца ўнутрыпалітычная нестабільнасць у Рэчы Паспалітай, звязаная з барацьбой магнацкіх груповак i анархіяй. Палітычны хаос дапаўняўся спусташаль-нымі войнамі сярэдзіны XVII — пачатку XVIII ст., у выніку якіх беларускія землі былі ўцягнуты ў зацяжны дэмаграфічпы i эканамічны крызіс, пераадолены толькі к сярэдзіне XVIII ст. Раскрываецца палітыка паланізацыі, якая прывяла да страты афіцыйнага статуса беларускай мовы i расколу грамадства па рэлігійнай прыкмеце. Гэта дало магчымасць суседнім краіпам выкарыстоўваць рэлігійнае пытанне для ўмяшання ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай.

Аўтары таксама паказваюць стабілізацыю эканомікі i яе ўздым у другой палове XVIII ст., пераход ад сарматызму да асвстніцтва, спробы рэформ, зробленыя з мэтай нармалізацыі палітычнага жыцця. Адзначаецца, што ix рэалізацыі перашкодзіла ўмяшальніцтва больш магутных суседніх дзяржаў, у залежнасць ад якіх трапіла Рэч Паспалітая і якія былі зацікаўлены ў захаванні тут палітычнай анархіі. Бынікам за-хопніцкіх памкненняў Расіі, Аўстрыі i Прусіі, а таксама недальнабачиай палітыкі кансерватыуных колаў Рэчы Пасналітай сталі падзелы гэтай дзяржавы i далучэнне беларускіх зямель да Расійскай імперыі.

Чацвёрты том ахоплівае перыяд з канца XVIII ст. да кастрычніка 1917 г., г. зн. час знаходжання Беларусі ў складзе Расійскай імперыі. Зыходзячы з сучаснага ўзроўшо развіцця гістарычнай навукі, аўтары ў многім па-новаму асвятляюць саслоўную, нацыянальную палітыку царызму ў заходніх губернях, аграрна-сялянскія рэформы, зараджэіше i развіццё розйых плыняў грамадскага руху, нацыянальна-вызваленчай i класавай барацьбы, утварэнне i дзейнасць палітычных партый i арганізацый. Значная ўвага нададзена працэсу фарміравання беларус­кай нацыі, гісторыі беларускага нацыянальнага руху, барацьбе за аднаўлелне дзяржаўнасці Беларусі.

Паказаны зрухі ў развіцці прамысловасці, транспарту, сельскай гаспадаркі на аснове распаўсюджання буржуазных адносін. Раскрыты працэс дыферэнцыяцыі грамадства i фарміравання грамадзянскай сунольнасці. Адлюстравана развіццё адукацыі i культуры, дэмаграфічныя працэсы. Вызначаны ix асаблівасці ў Беларусі ў параўнанні з іншымі рэгіёнамі.

Разгледжаны пытанні капфесіяналыіай палітыкі царызму i становішча асобных капфесій. Зроблены высновы, што менавіта ў гэты перыяд праваслаўная царква за­няла ў Беларусі, як i ў Расійскай імперыі ў цэлым, пануючас становішча. Паказаны пачатак фарміравання беларускай дыяспары,

Пяты том прысвечаны гісторыі беларускага народа ў час намаганняў на ства-рэнні новага грамадства i ў перыяд Вялікай Айчынпай вайиы, У ёй раскрываюцца асаблівасці Кастрычніцкай рэвалюцыі, замежнай ваеннай інтэрвенцыі i грама­дзянскай вайны на Беларусі. Адлюстравана нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва, звязанае ў першую чаргу з Усебеларускім з' ездам, абвяшчэннем БНР i ўтварэннем БССР.

Адпаведная ўвага нададзена мірнаму будаўніцтву, аднаўленню i развіццю эканомікі на аснове НЭПа. Паказана роля Беларускай ССР у стварэнні Саюза ССР. Адлюстраваны працэс вяртання рэспубліцы ўсходнебеларускіхтэрыторый. Раскрыты сутнасць палітыкі беларусізацыі i асаблівасці яе ажыццяўлення. Гісторыя беларус­кага народа на працягу 20-х гадоў раскрываецца з улікам асноўнай супярэчнасці гэтага часу — развіцця эканомікі i іншых сфер жыцця на аснове адносна дэмакратычнай новай эканамічнай палітыкі і нарастання адміністрацыйна-камандных, аўтарытарных тэндэнцый у кіраванні грамадствам.

9

У кнізе адлюстраваны ажыццяўленне палітыкі індустрыялізацыі, адміністрацыйна-камандны шлях правядзення калектывізацыі сельскай гаспадаркі, поспехі ў развіцці культуры. Адпаведная ўвага нададзена раскрыццю праяў адміністрацыйна каманднага кіравання ў грамадскім жыцці, масавым неабгрунтаваным палітычным рэпрэсіям.

Раскрыта становішча насельніцтва Заходняй Беларусі лад уладай Польшчы на працягу 1921 —1939 гг. Паказаны барацьба за сацыяльнас i нацыянальнае вызвалсн-пе, супрацьдзеяіше беларускага насельніцтва, палітычных партый i арганізацый са-цыяльнаму ўціску, за захаванне нацыянальнай культуры.

Адлгастравана гісторыя беларускага народа ў перыяд другой сусветнай вайны. Уз'яднанне беларускага народа ў адзінай сям'і наказана як нераадолснне гістарычнай несправядлівасці. Значная ўвага засяроджана на раскрыцці гераічнай гісторыі беларускага народа ў гады Вялікай Айчыинай вайны. Раскрыты не толькі размах партызанскага i падпольнага руху, удзел жыхароў Беларусі ў барацьбе з ворагамі на шматлікіх франтах вайны, але i жыццё ва ўмовах нямецка-фашысцкай акупацыі. Значна шырэй, чым у напярэдніх выданнях, наказана трагсдыя народа у час ваеннага ліхалецця.

Апошні, шосты том выдання прысвечаны пасляваеннай гісторыі Беларусі. Раскрыты пераход беларускага народа да мірнага жыцця, цяжкасці i зрухі ў аднаўленні i развіцці прамысловасці, транспарту, сельскай гаспадаркі, сацыялькым становішчы народа. Паказана правядзенне калектывізацыі ў заходніх абласцях. Адлюстравана высокая ступень заарганізаванасці грамадска-палітычнага жыцця, ідэалагізацыя духоўнай сферы. Нададзепаўвага выхаду Беларускай ССР на міжнародную арэну.

Раскрыты працэсы, што адбываліся ў рэспубліцы ў перыяд рэформ другой паловы 50—60-х гадоў, адзначакы ix пазітыўны ўплыў на розныя бакі жыцця грамадства, супярэчлівасць i незавершанасць. Паказаны дасягненні ў развіцці экапомікі, матэрыяльным i духоўным становішчы народа, а таксама ўзрастаючы рост міграцыі сельскіх жыхароў у гарады. Адлюстравана развіццё навукі i куль­туры.

Значная ўвага нададзена аналізу працэсаў, што адбываліся ў жыцці беларускага народа на працягу 70-х — нершай паловы 80-х гадоў. Паказана развіццё нрамысло-вай вытворчасці, будаўніцтва, транспарту, сельскай гаспадаркі, поспехі і праблемы на гэтым шляху. Вызначана месца Беларускай ССР у гаспадарчым комплексе Саюза ССР. Адлюстравана паступовае запавольванне тэмнаў навукова-тэхнічлаг а пра-грэсу, абвастрэнне ў рэспубліцы экалагічнай сітуацыі. Раскрыты грамадска-палітычнае жыццё, поспехі ў развіцці навукі i культуры.

Адпаведная ўвага нададзена гісторыі беларускага народа ва ўмовах перамен другой паловы 80-х — 90-х гадоў. Асветлены змены ў палітычным жыцці, звязаныя з дэмакратызацыяй грамадскага развіцця, пераходам да шматпартыйнасці, утварэн-нем незалежиай дзяржавы — Рэспублікі Беларусь. Адлюстравана нарастание крызісных з'яў у эканоміцы, паніжэнне жыццсвага ўзроўню народа, рэзкае абвастрэнне экалагічнага становішча ў выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Раскрыты складанасці грамадска-палітычнага, навуковага, культурнага жыцця. Пэўная ўвага нада­дзена адлюстраванню знешнепалітычнай дзейнасці Рэспублікі Беларусь. Паказаиы стан беларускай дыяспары.

Дадзенае выданне выканана на аснове нацыянальна-дзяржаўнай канцэнцыі гіс-торыі Беларусі. Гэта значыць, што аўтары i рэдактары разглядаюць беларускі этнас як самабытны суб'ект гістарычнага развіцця i самастойны аб'ект гістарычнага даследавання. Зразумела, што пры гэтым беларускі этнас выступае як асноўйая, кансалЬ дуючая частка ўсяго беларускага народа.

Заканамерна, што нацыянальны пункт гледжання на мінулае Беларусі арганічна спалучаецца з асвятленнем тысячагадовай гісторыі яе дзяржаўнасці. (Пры гэтым заўважым, што факт існаваіння шматвяковай дзяржаўнасці на беларускіх землях адзначаны ў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.). Такое спалучэннне нацыянальнага i

10

дзяржаўнага зусім натуральнае, таму што кожная нацыя i кожны народ могуць атрымаць неабходныя магчымасці для свайго развіцця і самасцвярджэння толькі ў суверэпнай краійе, якая стварае для гзтага адпаведныя ўмовы, развівае ўзаемавыгадныя дачыненні з суседнімі i іншымі дзяржавамі. Для Рэспублікі Беларусь гэта супрацоўпіцтва ў першую чаргу з Расійскай Федэрацыяй, а таксама Украінай, Польшчай, Літвой, Латвіяй, іншымі краінамі.

Сучасны этап беларускага нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння нры ўсіх цяжкасцях i складаііасцях па гэтым шляху ўяўляецца сур'ёзным i працяглым працэсам. Істотнае месца ў ім займае вяртанне беларускаму народу яго гістарычнай свядомасці. Аўтары i рэдактары дадзенага выдання спадзяюцца, што яно адыграе сваю пазітыўную ролю ў гэтай высакароднай справе i народ Бсларусі ўвойдзе ў XXI ст. i 3-е тысячагоддзе сазначна больш глыбокім веданнем сваіх гістарычных каранёў, сваёй мінуўшчыны, што дапаможа яму ў стваральнай працы, дасягненні адметных вынікаў, каб заняць пачэснае месца сярод іншых народаў.

11

УВОДЗІНЫ

У першым томе "Гісторыі Беларусі" разглядаецца мінулае нашай Бацькаўшчыны ў першабытны i раннесярэднявечны перыяды (каля 100 тыс. гадоў назад — пер­шая палова XIII ст.). Гэты вялізныпрамежакчасу забяснечаны пісьмовымі крыніцамі, ды i то ўрыўкавымі, толькі для апошніх чатырох стагоддзяў. Папярэднія ж тысячагоддзі вядомыя выключна дзякуючы археалагічным даследаванням.

Гістарыяграфія гісторыі Беларусі першабытнага перыяду. Раскопкі старажытнейшых помнікаў — стаянак, селішчаў i гарадзішчаў, могільнікаў, гаспадарчых аб'ектаў — дазваляюць даволі поўна паказаць матэрыяльнуіо i духоўную культуру старажытнага насельніцтва Беларусі, рэканструяваць характар тагачаснай гаспадаркі i сацыяльных адносін, выявіць дынаміку этнакультурных працэсаў.

Цікаўнасць да старажытнага мінулага ў Беларусі існавала здаўна. У эпоху Адраджэння (XVI — першая палова XVII ст.) яна пачала праяўляцца найперш у форме гістарычнага краязнаўства, калі ў зборах беларускіх магнатаў, асвечайай часткі шляхты i гараджан пачалі захоўвацца не толькі старыя рукайісы, зброя, рэчы побыту, але i некаторыя археалагічныя знаходкі, найперш шліфаваныя каменныя вырабы i косці выкапнёвых жывёлін, якія трапляліся выпадкова ў час земляных работ. Болып мэтанакіраваныя, хоць яшчэ i спарадычныя, пошукі, а часам i раскопкі археалагічных помнікаў, пераважна курганных могільнікаў, у нашай краіне пачаліся з канца XVIII — пачатку XIX ст. (3. Даленга-Хадакоўскі i інш.). У сярэдзіне XIX ст. у беларускай навуковай думцы ўжо ўсталявалася перакапанне (Я.Тышкевіч, К.Тышкевіч), што першабытнае грамадстваў басейнах Прыпяці, верхніхцячэннях Дняйра, Нёмана i Дзвіны прайшло тры этапы — каменны, бронзавы i жалезны вякі.

У Беларусі асабліва ўзмацнілася цікавасць да мінуўшчыны ў сувязі з праведзе-нымі археалагічнымі з'ездамі, найперш IX з'ездам, які адбыўся ў Вільні ў 1893 г. У гэты час праводзіліся абследаванні некаторых тэрыторый, складаліся археалагічныя карты. Увагі заслугоўваюць даследаванні В.Шукевіча (з пачатку 80-х гадоў XIX ст. i да пачатку першай сусветнай вайны) паўночнага захаду Беларусі i E. Раманава (тых жа гадоў) на ўсходзе1.

Ужо ў дарэвалюцыйны час стала агульнапрызнаным, найбольш на иадставе вывучэння тапанімікі, што тэрыторыя Беларусі, асабліва яе цэнтральная i паўдневая часткі, была здаўна заселена старажытньші славянскімі плямёнамі. Несумненным лічылася i тое, што славяне суседзілі з балцкім насельніцтвам, якое найбольш дамінавала на Панямонні. 3 балтамі ж некаторыя даследчыкі (A. Спіцын) звязвалі i гарадзішчы жалезнага веку. Аднак з-за недаследаванасці помнікаў гэты перыяд перша­бытнага грамадства быў, бадай, найменш вядомы навукоўцам, у ix пераважна адсутнічалі даныя пра матэрыяльную i духоўную культуру тагачаснага насельніцтва, яго этнічную гісторыю.

________________

1Каханоўскі Г.А. Археалогія i гістарычнае краязнаўства Беларусі ў XVIXIX стст. Мн., 1984.

12

Некалькі больш мелася звестак пра жыццё людзей папярэдніх часоў — бронзавага i каменнага вякоў, Паселішчы эпох каменю i бронзы таксама амаль не дасдедаваліся шляхам раскопах, аднак было вядома даволі шмат добра захаваных каменных вырабаў, найбольш сякер-кліноў i сякер з прасвідраванымі адтулінамі, а таксама пэўная колькасць медных i бронзавых вырабаў.

Археалогія ў дарэвалюцыйны час рабіла пачатковыя крокі, таму інфармацыя, якую яна магла даць даследчыку, была фрагментарная. Па гэтай прычыне першабытная гісторыя (або дагісторыя) у першых абагульняючых працах па мінуламу Беларускага краю пададзена скупа або адсутнічае зусім (Т. Нарбут, 1835; А. Кіркор, 1882; В.Ластоўскі, 1910).

Два дзесяцігоддзі развіцця археалагічнай навукі на Беларусі паміж дзвюма сус-ветнымі войнамі дазволілі з улікам пайярэдніх набыткаў зрабіць спробы болын грунтоўных гістарычных абагульненняў. Найперш на падставе даследаванняў стаянак Юравічы i Бердыж на паўднёвым усходзе краіны (К. Палікарповіч) была наву-кова пацверджана думка Е. Раманава аб першапачатковым засял'енні Беларусі яшчэ ў палеаліце. У тэты ж міжваенны час выяўлена некалькі соцень паселішчаў — стаянак каменнага ібронзавага вякоў, сабрана багатая калекцыя пераважна пад'ёмнага матэрыялу — крамянёвых i каменных вырабаў, фрагментаў керамікі. Знаходкі праходзілі пэўны тыпалагічны аналіз, што дазвол іла аб'ядноўваць ix у канкрэтныя археалагічныя культуры i ў некаторьгх выпадках вызначаць дынаміку развіцця апошніх.

Прыкметных поспехаў дасягнула i вывучэнне старажытнасцей жалезнага веку. Да 1941 г. у тагачасных межах БССР былі выяўлены i часткова даследаваны 864 гарадзішчы, больш за 100 неўмацаваных насяленняў — селішчаў, каля двух дзесяткаў могільнікаў1. На падставе аналізу археалагічных фактаў некаторыя археолагі (най­перш A. Ляўданскі) пачалі пераходзіць і да гістарычных абагульненняў, спрабуючы разглядаць не толькі матэрыяльную культуру, але i гаспадарку, сацыяльнае ўладкаванне плямён жалезнага веку, ix этнічную прыналежнасць. А. Ляўданскі вылучыў тры зоны гарадзішчаў з рознымі тыпамі керамікі, якія адпавядалі тром археалагічным культурам, што затым было абгрунтавана навукоўцамі пасляваеннага часу. Ён справядліва сцвярджаў, што гаспадарчае i сацыяльнае развіццё тагачаснага насельніцтва выклікала неабходнасць ствараць умацаваньш паселішчы-гарадзішчы як цэнтры родавых су нольнасцсй. Шмат увагі ім надавалася i гаспадарцы, асабліва жалезаапрацоўчай вытворчасці. Знаходкі пры раскопках помнікаў (пераважна гарадзішчаў) рэшткаў жыллёвых i іншых збудаванняў, зерня i костак жывёлін дазволілі даследчыкам упэўнена гаварыць пра аседлы характар жыцця насельніцтва эпохі жалеза i пераважна вытвараючыя формы яго гаспадаркі — ляднас (падсечнае) земляробства i жывёлагадоўлю, з захаваннем пэўнага значэння палявання i рыбалоўства. Да этнічнай інтэрпрэтацыі археалагічных матэрыялаў тагачасныя даследчыкі адносіліся даволі асцярожна, справядліва спасылаючыся на недастатковасць фактаў. I ўсё ж жыхароў гарадзішчаў Цэнтральнай i Паўночнай Беларусі яны лічылі старажытнымі літоўцамі, а прыход у наш край славян адносілі толькі да канца 1 -га тысячагоддзя.

Аднак з-за дамінавання ў тагачасных савецкіх грамадазнаўчых навуках дагматычнай тэорыі стадыяльнага развіцця фарміраванне i пераемнасць архсалагічных культур тлумачыліся амаль выключна сацыяльна-гаспадарчымі фактарамі. I ўвогуле, калі першабытнаму мінуламу Беларусі ў міжваенныя гады археолагі надавалі значігую ўвагу, то ў абагулыіяючых працах гісторыкаў япо займала сціплае месца i пачыналася, як правіла, не далей эпохі першых славянскіх плямён (У. Ігнатоўскі, М. Доўнар-Запольскі).

У Заходняй Беларусі, якая да 1939 г. (каля двух дзесяцігоддзяў) знаходзілася ў складзе Польскай дзяржавы, археалагічныя даследаванні мелі значна меншы раз­мах. Аднак пэў ныя наву ковыя абагульненні, я кія можна было зрабіць па даволі сціплых матэрыялах, прадстаўлялі гістарычныя працэсы як дынамічную змену культур

__________________

1Вяргей B.C. Археалагічная навука ў Беларускай ССР. 1919—1941 гг. Мн., 1992.

13

i плямён, дзе з'яўленне ў неаліце матэрыялаў з грабеньчатай керамікай звязвалася са старажьггным фіна-угорскім этнасам, што пазней не знайшло свайго пацвярджэння. У этнакультурных схемах даследчыкаў Заходняй Беларусі (В. Антаневіч, Г. Цэгак-Галубовіч) знайшлося месца i першым індаеўрапейцам, старажытным балтам i славянам.

У пасляваенны час, асабліва з сярэдзіны 50-х гадоў, пачынаецца інтэнсіўнае развіццё беларускай археалогіі, заснаванае найперш на раскопках i аналізе шматлікіх калекцый рэчавых знаходак, Шырока публікуюцца i аналізуюцца матэрыялы ў асобных артыкулах i амаль трох дзесятках манаграфій, большасць якіх напісана ай-чыннымі навукоўцамі (Ю. Кухарэнка, 1962, 1964; I. Арцёменка, 1967; В. Мельнікоўская, 1967, У. Ісаенка, 1968; К. Палікарповіч, 1968; Г.Штыхаў, 1971; Л. Побаль, 1971,1973; I. Русанава, 1973; Л. Побаль, 1974; У. Ісаенка, 1975,1976, Н.Гурына, 1976; А.Мітрафанаў, 1978; М. Чарняўскі, 1979; М. Гурын, 1982; Л. Побаль, 1983; А.Калечыц, 1984; В.Шадыра, 1985; А.Калечыц, 1987; У.Ксяндзоў, 1988; В.Капыцін, 1992; А.Егарэйчанка, 1996; А.Мядзведзеў, 1996; М.Чарняўскі, В. Кудрашоў, В. Ліпніцкая,1996; А.Мядзведзеў, 1998; М.Крывальцэвіч, 1999). Важнае значэнне для асэнсавання зробленага ў археалагічным вывучэнні краіны мелі мапаграфіі гістарыяграфічнага характару Г. Каханоўскага (1984), В. Вяргей (1992), Л. Аляксеева (1996), а таксама калектыўныя працы.

Манаграфічныя даследаванні археолагаў маюць сваю спецыфіку — яны прысве-чаны пераважна аналізу матэрыяльнай культуры. Аднак у большасці ix аўтары зак-ранаюць з рознай ступешію грунтоўнасці i нытанні першабытнай гісторыі — най­больш гаспадарчага развіцця, светапогляду, праблем этнагенезу. Пры гэтым у манаграфіях, якія пабачылі свет аношнім часам, улічваючы багатую факталагічную аснову, гістарычным працэсам, як правіла, удзяляецца злачна болын месца. У некаторых даследаваннях гісторыі першабытнага грамадства цалкам прысвечаны асобныя раздзелы (А. Егарэйчанка, 1996). Прыкметнай з'явай стала апублікаванне ў 1977 г. Э. Загарульскім нарысаў па гісторыі першабытнага грамадства Беларусі (Э.Загарульскі, 1977). Даследчык сканцэнтраваў сваю працу на ранняй этнічнай гісторыі нашага краю, станаўленні i развіцці гаспадаркі i першабытнай тэхнікі, эвалюцыі жытла i паселішчаў. Пры гэтым ен надае шмат увагі гістарыяграфіі, асабліва пры асвятленні этнагенетычных пытан няў. 3 навейшых падобных публікацый асаблівай увагі варты артыкул А. Мядзведзева, прысвечаны дынаміцы этнакультурных працэсаў на тэрыторыі Беларусі на працягу ўсяго жалезнага веку (Мядзвсдзеў, 1996).

Таксама было апублікавана некалькіх брашур папулярнага характару, якія разлічаны на шырокае кола чытачоў i набліжаюцца да гістарычных нарысаў пэўных эпох або рэгіёнаў Беларусі (Э.Загарульскі, Э. Зайкоўскі, У. Ісаенка, А. Калечыц. М. Чарняўскі, Г. Штыхаў, В.Капыцін). Пры гэтым калі ў спецыяльных мапаграфіях археолагі стараліся рабіць гістарычныя абагульненні на строгай факталагічнай аснове, то ў папулярных публікацыях яны шырока выкарыстоўвалі i этнаграфічныя паралелі.

Даволі разгорнуты агляд першабытнага грамадства, напісаны фактычна толькі на аснове даваенных археалагічных даследаванняў, дадзены ў першым томе Гісторыі Беларускай ССР" (1954 ). У 1972 г. быў анублікаваны псршы том пяцітомнай гісторыі Беларусі. Дапісьмоваму часу ў ім прысвечаны два даволі грунтоўныя раз­дзелы, напісаныя найбольш актыўнымі на той час даследчыкамі мінулага Беларусі (У.Будзько, У.Ісаенка, І.Арцёменка, А.Мітрафанаў, Л.Побаль)1. Аўтары выкарыс-талі набыткі амаль 15 гадоў пасляваеннагаразвіцця беларускай археалогіі. У раздзелах разглядаецца першапачатковае засяленне краю першабытным чалавекам, яго існаванне ў позналалеалітычны час, матэрыяльная i часткова духоўная культура, за­нято i побыт плямён новакаменнага, бронзавага i жалезнага вякоў. Гістарычны працэс паказваецца на фоне развіцця прыроды, з якой першабытны чалавек быў звяза-

__________________

Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. Mн., 1972. Т 1. С. 15-64.

14

ны самым непасрэдным чынам. Звяртае на сябе ўвагу i той факт, што аўтары яшчэ амаль нс вылучаюць мезалітычную эпоху як важны прамежак часу наміж паляўнічымі ледавіковай эпохі i земляробамі пазнейшай эпохі. У той жа час гісторыя плямён жалезнага веку, ix гаспадарка i сацыяльнае ўладкаванне лададзсны дастаткова шматгранна i поўна. Гэта было абумоўлена ступенню даследаванасці розных тэрыторый i храналагічных перыядаў.

Значна абноўленым, з улікам апошніх дасягненняў выглядае раздзел "Старажытнае грамадства" (У. Ісаенка, Г. Штыхаў) у першай частцы "Нарысаў гісторыі Бе­ларусі” (1994), дзе першабытная эпоха паўстае перад чытачом як працэс эвалюцыі канкрэтных этнакультурных супольнасцей.

Эпоха першабытнага грамадства знаходзіла i знаходзіць неабходнае месца i ў падручніках, i ў навучальных дапаможніках па гісторыі Бсларусі, асабліва анойшіх гадоў, для вучняў, абітурыентаў i студэнтаў. Пры гэтым у шэрагу новых выданняў япа паўстае ўсё больш разгорнутай i насычанай канкрэтным зместам.

Набытак больш як стогадовага развіцця археалагічнай навукі Беларусі, велізарныя калекцыі рэчавых матэрыялаў, якія дазваляюць разглядаць самыя розныя бакі жыццядзейнасці першабытнага чалавека, асэнсаванне ix у аналітычных публікацыях, асабліва ў такіх, як "Археалогія Беларусі. Т. 1. Каменны i бронзавы вякі" (1997) i " Археалогія Белару сі. Т. 2. Жалезны век" (1999), дазволілі ўрэшце падысці i да гэтай абагульняючай працы па старажытнай гісторыі Беларусі.

Гістарыяграфія гісторыі Беларусі ранняга сярэднявечча. У дарэвалюцыйныя часы гістарычнас развіццё Бсларусі не было самастойиым нрадметам даследавання. Пытанні гісторыі беларускіх зямель закраналіся ў абагульняючых працах i курсах гісторыі В.Тацішчава, М. Карамзіна, С. Салаўёва, В. Ключэўскага i іншых гісторыкаў. Беларусь яны разглядалі выключна як частку Расійскай імперыі.

"Нараджэнне беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі было цяжкім, штучна стрымлівалася імнерскай палітычнай сістэмай. Але ж у канцы XIX ст. яна ўсё ж нарадзілася. Пачынаецца пара напружанага роздуму аб месцы беларусаў сярод іншых народаў, аб пройдзеным гістарычным шляху i яго перспектывах", — піша знаўца гістарыяграфіі Беларусі прафесар Дз. Караў. Паступова вылучыліся такія аддзелы гістарычнай навукі, як крыніцазнаўства, гістарычная геаграфія, археаграфія, архівазнаўства i іншыя спецыяльныя гістарычпыя дысцыпліны.

У канцы ХІХст.з'явіліся першыя абагульняючыя работы аб старажытных княствах на тэрыторыі Беларусі выхаванцаў навуковай школы кіеўскага прафесара У. Антановіча (1830-1908). Гэта працы М. Доўнар-Запольскага (1867—1934) "Очерк истории кривичской и дреговичской земель до конца XII столетия" (Кіеў, 1891), У. Дашлевіча (1872—1936) "Очерк истории Полоцкой земли до конца ХІУ столетия" (Кіеў, 1896), у якой сабрана шмат крьпіц, што дазволіла аўтару стварыць сур'ёзнае даследаванне. П. Галубоўскі (1857—1907) выдаў грунтоўную працу "Ис­тория Смоленской земли до начала XV столетия" (Кісў, 1895), якая ахоплівала i сучасную Усходнюю Беларусь.

Украінскі гісторык A. Грушэўскі (1877—1943), аўтар спецыяльнай работы "Пинское Полесье", у якую ўваходзіць "Очерк истории Турово-Пинского княжес­тва XI—ХШ вв." (1901), вызначыў граніцы гэтага княства, выклаў гісторыю ўзаемадачыненняў мясцовых князёў з Кіевам. Вядомы ўкраінскі гісторык М. Грушэўскі ў сваіх творах (буйпейшы з ix "Історія Украінй— Русі") увёў тэрмін "украінска-руская народнасць", якую лічыў стваральніцай Кіеўскай Русі, прапанаваў вывучаць асобна гісторыю кожнай з усходнеславянскай народнасцей, у тым ліку беларускай. У сваіх працах ён закранаў гісторыю беларусаў у параўнальным аспекце, неправамерна лічыў украінскімі Берасцейскую зямлю i Турава-Пінскае Палессе.

Важнай вяхой у станаўленні нацыянальнай гістарыяграфіі стала "Кароткая гіс-торыя Беларусі" В. Ластоўскага (1883— 1938), якая была надрукавана ў Вільні ў

___________________

1Караў Дз. Беларуская гістарыяграфія XX ст. — адка з крыніц фарміравання ментадітэту лацыі // Беларускі гістарычны часопіс. 1995. Х. С 99 — 107.

15

1910 г, Кніга заснавана ў значнай ступені на апублікаваных вьщаннях расійскіх, польскіх і ўкраінскіх гісторыкаў. Разам з тым В. Ластоўскі першым паказаў, што беларускі народ — гэта не толькі аб'ект гісторыі, залежньг ад волі суседніх народаў, але i творца сваёй гісторыі, гаспадар свайго лёсу.

Значнай падзеяй у гістарыяграфіі Беларусі стала праца У. Ігнатоўскага (1881 1931) "Кароткі нарыс гісторыі Беларусі" (1919), якая нанісана з нацыянальных пазіцый. У ёй даволі падрабязнахарактарызуецца гісторыя Беларусі ў "Полацкі перыяд" IX—ХШ стст. 3 пачатку 30-х гадоў кпіга У. Ігнатоўскага была забаронена савсцкімі ўладамі i надоўіа трапіла ў спецсховішча. Зноў яна была перавыдадзсна толькі ў 1990 г.

У пачатку 20-х гадоў напісаў сінтэтычную працу па гісторыі Беларусі М. Доўнар-Запольскі (яна не была дапушчана да друку тагачасным камуністычным рэжымам i пабачыла свет толькі ў 1994 г.)1. Аўтар разгледзеў палітычную гісторыю Полацкай зямлі, Смаленскага i Турава-Пінскага княстваў. Адной з асаблівасцей палітычнага ладу ўсходнеславянскіх зямель i княстваў вучопы лічыў так званую валасную сістэму кіравання, калі горад быў арганічнай часткай сваёй воласці (акругі) i ў адміністрацыйных адносінах не аддзяляўся ад яе. Органам кіравання ўсёй воласцю было веча.

Асноўныя моманты сярэднявечнай гісторыі Беларусі коратка абагуліў У. Пічэта ў раздзелах" Полацка-Мінскае княства" i "Турава-Шнскае кі іяства", змешчаных у калектыўнай працы "Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV стст." (Ч. 1,1953). Двайныя назвы княстваўён лічыў апраўданымі таму, што Мінск i Пінск адыгрывалі важную ролю ў старажытнай гісторыі Беларусі. У. Пічэта выкарыстаў навукова абгрунтаваныя, правераныя даты падзей, якія адбываліся на тэрыторыі Беларусі, што ўлічвалі, аднак, не усе беларускія гісторыкі.

ГІсторыя Полацкага княства з выкарыстаннем пісьмовых крьшіц i даных археа-логіі выкладзена Л. Аляксеевым у грунтоўнай манаграфіі "Полоцкая земля в IX—XIII вв.: Очерки истории Северной Белоруссии" (1966), a гісторыя зямель Сма­ленскага княства у кнізе "Смоленская земля в IX XIII вв.: Очерки истории Смо­ленщины и Восточной Белоруссии" (1980). Аўтар зрабіў выснову, што Полацкае княства ў раннім сярэднявеччы было самастойнай палітычнай адзінкай з арыгінальнай культурай. Дадзены вывад маскоўскага даследчыкаатрымаў падтрымку і далейшае развіццё ў новых працах беларускіх вучоных.

Вялікую цікавасць выклікала канцэпцыя маскоўскага даследчыка В. Сядова аб субстратным паходжанні беларусаў у выніку змешвання славян з балтамі, выкладзеная ў манаірафіі "Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья" (1970). Шырокае даследаванне курганоў на тэрыторыі Полацкай зямлі пацвердзіла правільнасць гэтай гіпотэзы2.

Этнічныя ирацэсы на тэрыторыі Беларусі ў IX—XIII стст., якія адстойваюць ідэю існавання адзінай старажытнарускай народнасці, разглядае Э. Загарульскі, аб чым сярод даслсдчыкаў існуюць альтэрнатыўныя ногляды. Г. Штыхаў лічыць, што старажытнаруская народнасць канчаткова пе сфарміравалася i сам тэрмін спрэчны3.

У поглядах на статус Тураўскай зямлі ў складзе Кіеўскай Русі назіраецца істотнае разыходжанне паміж поглядамі П. Лысенкі i ўкраінскіх гісторыкаў. П. Лысенка адстойвае правамернасць тэрміна "Тураўская зямля", выказвае думку, што яна склалася ў канцы X ст. i захоўвала еваё значэнне ў XI ст. П. Талочка i іншыя ўкраінскія гісторыкі пішуць пра "адносную" самастойнасць Тураўскага княства толькі з 1160-х гадоў4.

1Доўнар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. Мн., 1994.

2Штыхаў Г.В. Крывічы. Мн„ 1992. С 106,107.

3Там жа. С 101-104.

4Толочко П.П. Киев и Киевская земля в эпоху феодальной раздробленности XII — ХШ ве­ков. Киев, 1980. С.121.

16

У працах беларускіх гісторыкаў, прысвечаных сацыяльна-эканамічным адносінам ва ўсходніх славян, выказаны думкі, адрозныя ад стэрэатьшаў, якія панавалі ў савецкай гістарыяграфіі. В. Гарамыкіна сцвярджала, штоў Старажытнай Русі, як i ў іншых краінах, спачатку існавала ў IX—XI стст. рабаўладальніцкая фармацыя i толькі ў XII—XIII стст. яе пачаў замяняць феадалізм1.

А. П'янкоў з улікам матэрыялаў археалагічных даследаванняў на Беларусі раз-глсдзеў пераход ад родавых саюзаў да сельскай абшчыны ў нершыя стагоддзі н.э. Вучоны лічыць, штоў УІ—У Ш стст. у славян панаваўрабаўладальніцкі лад, a ў IX—ХП стст. ужо ўсталяваліся феадальныя адносіны, у чым ён не нагаджаецца з В. Гарамыкінай, але думкі абодвух аўтараў аб рабаўладальніцтве блізкія паміж сабою2.

У абагульняючых працах, прысвечаных усходняму славянству, выдадзеных за межамі Беларусі, не звярталася належнай увагі на гісторыю Полацка, Турава i іншых гарадоў беларускага арэала. Выключэннем з'яўляецца кніга М. Ціхамірава, прысвечаная паўстанням на Русі, у якой апісаны падзеі ў Полацкай зямлі, зроблены абгруйтаваны вывад, што "ў ХП ст. у Полацку складваўся той палітычны лад, які знаёмы нам паводле Ноўгарада Вялікага"3. Гэта ж самае можна сказаць пра кнігу I. Фраянаваі А. Дварнічэнкі аб гарадах-дзяржавах, дзе ёсць раздзел пра ўзнікнеішеі развіццё горада-дзяржавы ў Полацкай зямлі. Аўтары ўслед за М.Ціхаміравым сцвярджаюць, што гісторыя Полацка ў многім надобная да гісторыі Ноўгарада: тут даволі рана, як i ў "волхаўскай сталіцы", выявілася імкнешіе пазбавіцца ад панавання Кіева4. Але I. Фраянаў крытычнаставіццадаацэнкі М. Ціхаміравьш ролі класаўі класавай барацьбы ў гісторыі Полацкай i іншых зямель. На думку I. Фраянава, класаў у тыя часы нe існавала, бо працэс класаўтварэння быў незавершаны, мелі месца народныя рухі i хваляванні, а не класавая барацьба5.

М. Ермаловіч, выкарыстоўваючы дапыя летапісаў, тацішчаўскіх звестак, тапа-німікі, археалогіі, выклаў гісторыю беларускіх зямель пачынаючы са старажытных часоў i каичаючы ўтварэшіем Вялікага кпяства Літоўскага6. М.Ермаловіч выказаў шэрагслушных меркаваіпшў, згадак i заўваг, поўнасцюадхіліўтэзіс шэрагу гісторыкаў нра заваяванне літоўцамі бсларускіх зямель у другой наловс XIII ст. Аднак яго сцвярджэнне аб летапіснай Літве на прасторы паміж Мінскам, Маладзечнам, Слонімам нельга лічыць дастаткова абгрунтаваным.

Г. Штыхаў выказаў думку аб тым, што ва ўсходніх славян у IX—XI стст. гаспадарка была шматукладнай i ў ёй суіснавалі тры гаспадарчыя уклады: першабытнаабшчынны, які сыходзіў з гістарычнай арэны; рабаўладальніцкі, які не атрымаў значнага развіцця, i новы феадальны, якІ нараджаўся i пракладваў свой шлях у будучыню7. Ён распрацаваў йытанні гарадскога кіравання, дзейнасці полацкага веча, яго складайых адносін да княжацкай улады. Новыя падыходы i набыткі ўвасоблены ў "Нарысах гісторыі Беларусі. Ч. 1" (1994).

Беларускімі навукоўцамі распрацавана некалькі варыянтаў перыядызацыі гісторыі Беларусі. Вылучаюцца чатыры падыходы да перыядызацыі: 1) дзяржаўніцкі (замацаваны У. Ігнатоўскім); 2) фармацыйны, які панаваў у савецкі нсрыяд; 3) еўрацэнтрысцкізаходнееўрапейскі (уведзены ў школьныя праграмы ў 1991 — 1995 гг.); 4)храналагічна-тэрытарыяльны (разгляд па стагоддзях). Усе яны раўнанраўныя, бо адзінай агульнапрызнанай перыядызацыі як сусветнай, так i гісторыі Беларусі пакуль не існуе.

____________________

1Горемыкин В.И. К проблеме истории докапиталистических обществ (на материале Древней Руси). Мн, 1970. С. 22,31,74.

2Пьянков АЛ. Происхождение общественного и государственного строя Древней Руси. Мн„ 1980.

3Тихомиров М.Н. Древняя Русь. М, 1975. С. 184-192.

4Фроянов ИЯ., Дворнтенко А.Ю. Города-государства Древней Руси. Л., 1988. С. 196.

5Фроянов И.Я. Древняя Русь. Опыт исследования истории социальной и политической борьбы. М.; СПб., 1995. С. 513-530.

6Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды,Мн.,1990.

7Штыхое Г.В. Старажытныя дзяржавы на тэрыторыі Беларусь Мн., 1999. С. 43—50.

17
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Учебный материал
© nashaucheba.ru
При копировании укажите ссылку.
обратиться к администрации